Arktik Bölgesi’ni Biliyor Musunuz? Analiz
Denise Lucy’nin Analizi:

Arktik Bölgesi’ni Biliyor Musunuz?

Denise LUCY KALİFORNİYA DOMİNİK ÜNİVERSİTESİ

Şimdi size dünyanın en zengin bölgelerinden birini tanıtacağım. İklim değişikliğinin yol açtığı küresel ısınmanın buzullarını eriterek erişilebilir bir bölge haline getirdiği Arktik bölgesi hem daha kısa deniz ticareti yollarıyla hem balıkçılık potansiyeliyle hem de varlığı ortaya konulan maden ve hidrokarbon enerji kaynaklarıyla yeni bir rekabet alanına ve yoğunluğu her geçen gün artan bir ilgi odağına dönüşüyor. Bu jeopolitik yükseliş ve artan ilgi “kutup çağı” kavramını gündeme getiriyor.

Bölgenin jeopolitik bir mücadele alanı haline gelişini daha anlaşılır kılmak için, Arktik bölgesinin potansiyelini bazı rakamlarla ortaya koymakta fayda var. Bölgenin rekabet alanı haline gelmesini sağlayan iki temel etken enerji kaynakları ve deniz ticaret yollarıdır. Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırma Kurumu’nun (USGS) 2008 tarihli çalışmasına göre, bölgede 90 milyar varil petrol, 48 trilyon metre küp (1,699 trillion cubic feet) doğalgaz ve 44 milyar varil doğalgaz sıvısı olduğu tespit edilmiş.

Potansiyel, 2018 yılının kanıtlanmış toplam üretilebilir petrol rezervi olan 1,7 trilyon varile ve 193,5 trilyon metre küp doğalgaz rezervine göre değerlendirildiğinde bölge, dünya petrol rezervinin yüzde 6’lık, dünya doğalgaz rezervinin de yaklaşık yüzde 25’lik kısmına sahip görünüyor.

Bölgeyi jeopolitik açıdan önemli kılan ikinci unsur ise buzulların erimesiyle Avrupa-Asya arasında yeni deniz yollarının ortaya çıkması. Aslında Arktik bölgesinin deniz yollarına gösterilen uluslararası ilgi günümüzde başlamış değil. Bölgeyi keşfe ve anlamlandırmaya yönelik çalışmaları milattan önceye kadar götürmek mümkün. Coğrafi keşifler ve sanayi devrimiyle beraber bölgeyi ticaret yolu olarak kullanılma girişimleri buzul engeline takılmış, kalın buzul tabakalarını aşmak kolay olmamıştı.

Günümüzde ise buzulların erimesi ticaret yollarını geçmişe kıyasla daha kullanılır hale dönüştürdü. Bu durum da beraberinde yollar üzerindeki mücadeleyi gündemi getirdi. Bu rotalar mevcut yollardan daha kısa olması itibariyle de önem arz ediyor. Örneğin Avrupa’dan Doğu Asya’ya Süveyş kanalı üzerinden gidiş 21 bin kilometreyken, Arktik bölgesinden bu rota 12 bin 800 kilometreye düşüyor.

Peki, böylesi önem arz eden bölgenin üzerinde hâkimiyet mücadelesi veren aktörler kimlerdir? Dokuz milyon kilometrekarelik kısmı kara alanı olmak üzere, toplamda yaklaşık 27 milyon kilometrekarelik Arktik bölgesi sekiz ülkeden oluşuyor. Bu kıyıdaş ülkeler 1996 yılında Ottawa Deklarasyonu ile çevresel koruma ve sürdürülebilir kalkınmayı desteklemek amaçlarıyla hükümetler arası nitelikteki Arktik Konseyi’ni kuran devletlerdir. Konseye üye devletler Rusya, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Kanada, Danimarka, İzlanda, Norveç, İsveç ve Finlandiya’dır. Aslında Arktik bölgesi bu sekiz devleti kapsamasına rağmen, doğrudan Arktik okyanusuna kıyıdaş olan ülkeler Rusya, ABD, Kanada, Norveç ve Danimarka’dır (Grönland).

Bu ülkeler Arktik beşlisi olarak adlandırılıyor. Bunlar dışındaki üç ülke, Arktik okyanusuna doğrudan sınırları olmamalarına rağmen, bölgeyle alakalı temel mekanizma olan Arktik Konseyi’nde bulunuyorlar. Bu ülkeler dışında, bölgeye ilgisi olan ve Arktik Konseyi’nde gözlemci statüsünde yer alan 13 bölge dışı ülke (Çin, Japonya, Güney Kore, Almanya, Fransa, Birleşik Krallık, vb.), 13 hükümetler arası ve parlamentolar arası örgüt ve 12 hükümet dışı örgüt de var. Buradan da anlaşılacağı gibi, “Arktik bölgesi jeopolitiği” denildiği zaman sadece kıyıdaş ülkeler değil, çeşitli şekillerde bölgede etkili olmaya çalışan aktörlerin denklemde olduğunu da hatırlamak gerekiyor.

Bölgede elbette Gazprom’dan Shell’e, Total’den Rosneft’e kadar birçok enerji şirketi bulunuyor. Rus petrol şirketi Rosneft ve Amerikan petrol şirketi Exxon Mobile’in yaptığı gibi, bazı şirketler de ortaklıklar kurmaktalar. Bunlar dışında bazı ilaç ve maden şirketleri de bölgede faaliyet gösteriyor.

Bölgenin jeopolitik önemine katkı yapan sektörlerden bir diğeri olan balıkçılık hem ekonomik olarak hem de çevresel etki bağlamında bölgedeki ilişkileri etkileyen bir unsur. Özellikle son yıllarda, çevresel olumsuz sonuçları engellemek için çeşitli girişimler yapılmış olsa da, balıkçılık hem bölgedeki kıyıdaş ülkeler hem de gıda şirketleri açısından ekonomik manada önem arz eden bir sektör.

Bölgeye doğrudan kıyısı olan Arktik beşlisini ve politikalarını ayrıca ele almak gerekiyor. Rusya için, okyanus kıyılarının yüzde 65’ine sahip olduğu Arktik bölgesi hayati önem arz ediyor. Bölgede bulunan kaynakların yaklaşık yüzde 80’i Rusya’ya ait bölgede bulunuyor. Rusya için bölge, özellikle enerji kaynakları ve ticaret yolları açısından çok mühim; bu nedenle bölgeyi kontrolü altına almak istiyor. Rusya 2000, 2008 ve 2013 stratejik belgeleriyle belirlediği bir bölge politikasına sahip. Ayrıca 1997 yılında Birleşmiş Milletler 1982 Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni imzaladıktan sonra, bölgedeki alanını genişletmek için uluslararası hukuku kullanarak meşruiyet kazanmaya yönelik çalışmalar yaptı. Uluslararası hukuku meşruiyet kazanmak için bir araç olarak görmekle beraber Rusya, bölgedeki haklarını korumak için silahlanmakta ve askeri güç kullanma konusunda bir tereddüt etmiyor. Bu durum da doğal olarak bölgede kendi haklarını korumaya çalışan diğer kıyıdaş ülkelerle gerilimlere yol açıyor.

Arktik bölgesindeki temel problemlerden bir diğeri ise yeni bulunan ticaret yollarıyla ilgili. Bölgedeki bu yeni ticaret yolları mevcut yollarla karşılaştırıldığında daha kısa mesafeler sunuyor. Bu da maliyetleri düşüreceği için bölgeyi cazip hale getiriyor. Bölgede her ne kadar iklim değişikliği sebebiyle buzullarda erime söz konusu olsa da, yılın belli dönemlerinde geçişleri olumsuz etkileyecek bir buzlanmayla yine de karşılaşılıyor.

 

Yıllık geçiş süresini arttırabilmek için ülkeler buz kırıcı gemiler kullanıyorlar. Bu durum çevreye (iklim değişikliği yüzünden zaten yaşanmakta olan buzul erimelerine ek olarak) fazladan zarar verecektir. Bunun olumsuz etkileriyse sadece bölgeyle sınırlı kalmayacak, küresel çapta hissedilecektir.

Bilgiler böyle… Bakalım ne olacak?